Wat is UN3373? Biologische stof, categorie B: betekenis, voorwaarden, uitzonderingen en misverstanden

Gevaarlijke goederen krijgen wereldwijd een viercijferig VN-nummer, zodat iedereen in de vervoersketen dezelfde stof bedoelt. Voor het wegvervoer staan die nummers in het ADR, het Europese verdrag voor het vervoer van gevaarlijke goederen over de weg. UN 3373 staat in klasse 6.2, de infectieuze stoffen. Het ADR omschrijft infectieuze stoffen als stoffen waarvan bekend is of redelijkerwijs kan worden aangenomen dat zij ziekteverwekkers bevatten: micro-organismen zoals bacteriën, virussen, parasieten en schimmels, of prionen, die bij mens of dier ziekte kunnen veroorzaken.

Het ADR is in Nederland niet alleen een regel voor internationaal vervoer. De Wet vervoer gevaarlijke stoffen geldt voor het vervoeren, aanbieden, aannemen, laden, lossen en verpakken van gevaarlijke stoffen zonder onderscheid naar landsgrenzen, en de Regeling vervoer over land van gevaarlijke stoffen verklaart de Nederlandse vertaling van het ADR van toepassing op vervoer over de weg in Nederland. Dat volgt ook uit de Europese richtlijn over het vervoer van gevaarlijke goederen over land, die de ADR-bijlagen voorschrijft voor vervoer binnen en tussen de lidstaten. Een rit van een prikpost naar een laboratorium in de volgende stad valt er dus onder.

Het ADR wordt elke twee jaar herzien; de tekst die nu geldt is de editie 2025. De Inspectie Leefomgeving en Transport houdt in Nederland toezicht op het vervoer, het laden en lossen en het verpakken.

Het ADR deelt infectieuze stoffen in twee categorieën in. Categorie A is een infectieuze stof die in de vorm waarin zij wordt vervoerd bij blootstelling blijvende invaliditeit of een levensbedreigende of dodelijke ziekte kan veroorzaken bij verder gezonde mensen of dieren. Die stoffen krijgen UN 2814 (voor mens en dier) of UN 2900 (alleen voor dieren). Het ADR geeft een indicatieve lijst met voorbeelden, zoals het ebolavirus, het lassavirus en het marburgvirus; veel andere ziekteverwekkers staan alleen op die lijst als ze als kweek worden vervoerd. Bij twijfel geldt categorie A.

Categorie B is een infectieuze stof die niet aan de criteria van categorie A voldoet. Daarvoor is UN 3373 bedoeld, met de officiële vervoersnaam BIOLOGISCHE STOF, CATEGORIE B. De Wereldgezondheidsorganisatie schrijft in haar richtsnoer over het vervoer van infectieuze stoffen dat de meeste zendingen als categorie B kunnen worden vervoerd.

Daarnaast kent het ADR het vrijgestelde menselijke of dierlijke monster: een monster met een minimale kans op ziekteverwekkers. Dat is geen gevaarlijke stof in de zin van het ADR, mits het wordt vervoerd in een lekvrije verpakking met het opschrift VRIJGESTELD MENSELIJK MONSTER of VRIJGESTELD DIERLIJK MONSTER (in de Engelse ADR-tekst: Exempt human specimen of Exempt animal specimen), in drie lagen met absorptiemateriaal, en met een buitenverpakking waarvan één vlak ten minste 100 bij 100 millimeter meet. Het ADR noemt als voorbeelden onderzoek naar cholesterol, glucose, hormonen, PSA, orgaanfuncties, zwangerschapstesten en biopten voor kankeronderzoek. Ook hiervoor is een professioneel oordeel nodig, op basis van de voorgeschiedenis van de patiënt, de symptomen, de omstandigheden en de plaatselijke situatie.

Patiëntmonsters zijn in het ADR alle materialen die rechtstreeks van mensen of dieren zijn afgenomen, zoals bloed, urine, weefsel en uitstrijkjes, en die voor onderzoek, diagnose of behandeling worden vervoerd. Welke van de drie groepen op een monster van toepassing is, hangt af van wat erin zit en van de omstandigheden. Meer over de vereisten voor monstertransport als geheel staat in medische monsters vervoeren.

De indeling is geen taak van de koerier. Volgens het ADR moet de afzender zich ervan vergewissen dat de goederen zijn ingedeeld en ten vervoer zijn toegelaten, moet hij de vervoerder de nodige informatie en documenten geven, en mag hij uitsluitend toegelaten en juist gekenmerkte verpakkingen gebruiken. De afzender mag daarbij vertrouwen op informatie die anderen hem geven, en wie de afzender opdracht geeft, moet hem schriftelijk op gevaarlijke goederen wijzen. De ILT vat het zo samen: de afzender deelt de stof in, levert informatie en documenten en zorgt voor een correcte verpakking met kenmerking; hij mag die taken uitbesteden, maar blijft verantwoordelijk.

De WHO legt uit hoe die beslissing tot stand komt: met een gedegen professioneel oordeel, door de afzender, die de indeling moet kunnen verantwoorden. Kan de afzender niet redelijkerwijs concluderen dat de kans op ziekteverwekkers minimaal is, dan is het categorie B. Een vervoerder mag adviseren, maar de afzender blijft verantwoordelijk voor identificatie, classificatie, verpakking, kenmerking en documentatie.

Voor een laboratorium, prikpost of praktijk betekent dit dat er intern een regel moet zijn: wie beslist, op grond waarvan, en waar die beslissing is terug te vinden. Hoe dat in de dagelijkse keten van afname tot analyse werkt, staat in laboratoriumtransport.

Voor UN 3373 geldt verpakkingsinstructie P650. De verpakking bestaat uit ten minste drie delen: een primaire houder, een secundaire verpakking en een buitenverpakking, waarvan de secundaire of de buitenverpakking stijf is. Voor vloeistoffen moeten de primaire houder en de secundaire verpakking lekdicht zijn, moet er genoeg absorptiemateriaal tussen zitten om de hele inhoud op te nemen, en moet de primaire of de secundaire verpakking een inwendige druk van 95 kPa kunnen weerstaan. Vaste stoffen moeten stofdicht zijn verpakt. De complete verpakking moet een valproef van 1,2 meter doorstaan.

Op de buitenverpakking staat een ruitvormig kenmerk van ten minste 50 bij 50 millimeter met daarin UN3373, en daarnaast de vervoersnaam BIOLOGISCHE STOF, CATEGORIE B in letters van ten minste 6 millimeter. Eén vlak van de buitenverpakking meet ten minste 100 bij 100 millimeter. De fabrikant of de distributeur van de verpakking moet de afzender duidelijke instructies geven over het vullen en sluiten.

Voor het wegvervoer kent P650 geen hoeveelheidslimiet per collo. De grenzen van 1 liter per primaire houder en 4 liter per buitenverpakking die vaak worden genoemd, komen uit de luchtvaartregels (ICAO en IATA) en staan niet in het ADR. De volledige uitleg van de verpakking, met de fouten die bij ophalen het vaakst opvallen, staat in verpakkingsinstructie P650; hoe het ADR in Nederland doorwerkt en welke uitzonderingen er zijn in ADR en medische monsters.

In de stoffenlijst van het ADR (tabel A) staat bij UN 3373 bijzondere bepaling 319. Die zegt dat stoffen die zijn verpakt, en colli die zijn gekenmerkt, overeenkomstig P650 niet zijn onderworpen aan enig ander voorschrift van het ADR. Voor de praktijk betekent dat: geen vervoersdocument voor gevaarlijke goederen, geen oranje borden op de auto, geen ADR-opleidingscertificaat voor de chauffeur en geen andere ADR-uitrusting, zolang de verpakking en de kenmerking kloppen. De WHO bevestigt dat voor UN 3373 volgens P650 geen vervoersdocument voor gevaarlijke goederen nodig is.

De vrijstelling hangt dus volledig aan de verpakking en het kenmerk. Een zending die niet volgens P650 is verpakt of gekenmerkt, valt er niet onder. Categorie A (UN 2814 en UN 2900) kent deze vrijstelling niet: daar geldt verpakkingsinstructie P620, met een vervoersdocument waarop de technische naam of de verdachte categorie A-indeling wordt vermeld, en de overige ADR-voorschriften.

Wie op de website van de ILT zoekt naar de vrijstellingen van het ADR, vindt UN 3373 daar niet bij. Dat is geen omissie: de daar genoemde vrijstellingen, voor particulieren, gelimiteerde hoeveelheden, de 1000-puntenregeling en dergelijke, gelden niet voor UN 3373, waarvoor de gelimiteerde hoeveelheid op nul staat. De weg voor UN 3373 is bijzondere bepaling 319.

Worden monsters op droogijs vervoerd, dan komt er een tweede stof bij: UN 1845, kooldioxide, vast. Droogijs is niet onderworpen aan het ADR, met uitzondering van de voorschriften in hoofdstuk 5.5.3 voor koelmiddelen. Die vragen onder meer dat de verpakking het gas kan laten ontsnappen zodat er geen druk ontstaat, dat het voertuig goed geventileerd is of anders een waarschuwing draagt, dat betrokkenen een opleiding hebben die past bij hun verantwoordelijkheid, en dat op het collo KOOLDIOXIDE, VAST of DROOGIJS staat met de toevoeging ALS KOELMIDDEL, in het Nederlands en daarnaast in het Engels, Frans of Duits. De WHO wijst op hetzelfde: de verpakking moet het kooldioxide kunnen afvoeren.

Gekoeld vervoer zonder droogijs, bijvoorbeeld in een koelbox met koelelementen, voegt geen extra gevaarlijke stof toe. Welke temperatuur een monster nodig heeft, is geen ADR-vraag maar een vraag van het laboratorium; zie temperatuurgecontroleerd transport.

De vervoerder heeft in het ADR eigen plichten. Hij controleert of de goederen ten vervoer zijn toegelaten en of de voorgeschreven informatie is verschaft en de documenten aan boord zijn, en hij stelt door visuele controle vast dat voertuig en lading geen duidelijke gebreken, lekkage of scheuren vertonen. Ook hij mag vertrouwen op de informatie van de andere betrokkenen. Stelt hij een overtreding vast, dan mag hij niet verder vervoeren totdat aan de voorschriften is voldaan.

Bij een UN 3373-zending komt dat neer op: is het ruitvormige kenmerk aanwezig en leesbaar, staat de vervoersnaam erbij, is de buitenverpakking heel en droog, en is de zending aangemeld zoals afgesproken? Wat er in de binnenverpakking zit en of de eis van 95 kPa is gehaald, kan een koerier bij ophalen niet zien. Dat is en blijft de verantwoordelijkheid van de afzender.

'Alle bloedmonsters zijn UN3373.' Nee. Het ADR kent naast categorie B ook categorie A en het vrijgestelde monster. Een buisje bloed voor een cholesterolbepaling bij een gezonde patiënt kan een vrijgesteld monster zijn; een kweek van een gevaarlijke ziekteverwekker kan categorie A zijn. De indeling volgt uit de inhoud en de omstandigheden, per zending.

'De koerier bepaalt de classificatie.' Nee. De afzender deelt in en moet dat kunnen verantwoorden; de koerier controleert wat zichtbaar is en mag op de informatie van de afzender vertrouwen.

'Een UN3373-zending vraagt een ADR-vervoersdocument en een chauffeur met ADR-certificaat.' Niet als de zending volgens P650 is verpakt en gekenmerkt: dan is zij via bijzondere bepaling 319 vrijgesteld van alle andere ADR-voorschriften. Bij categorie A ligt dat anders.

'Er bestaat een UN3373-gecertificeerde verpakking of koerier.' In de tekst van P650 staat geen keurmerk en geen certificaat. Er staan eisen aan de verpakking en aan het kenmerk. Een verpakkingsleverancier kan aantonen dat zijn product aan P650 voldoet, bijvoorbeeld met testrapporten; dat is iets anders dan een certificering van de vervoerder.

'Categorie B betekent ongevaarlijk, dus geen regels.' Categorie B is minder gevaarlijk dan categorie A, maar P650 stelt wel degelijk eisen: drie lagen, absorptiemateriaal, drukbestendigheid, een valproef en kenmerking. De vrijstelling van bijzondere bepaling 319 geldt alleen als daaraan is voldaan.

'De grens van 4 liter per pakket geldt overal.' Die grens komt uit de luchtvaartregels. Voor het wegvervoer onder het ADR kent P650 geen hoeveelheidslimiet per collo.

Wie monsters aanbiedt voor vervoer, voorkomt met een korte vaste routine de meeste fouten.

Hoe UrgentX UN3373-zendingen vervoert en wat wij bij ophalen controleren, staat bij vervoer van laboratoriummonsters.

• Leg vast wie de indeling maakt (categorie A, categorie B of vrijgesteld) en op grond waarvan, zodat u haar kunt verantwoorden.
• Verpak volgens P650: primaire houder, secundaire verpakking met absorptiemateriaal, stijve buitenverpakking; volg de vul- en sluitinstructies van de leverancier.
• Zet het ruitvormige UN3373-kenmerk en de vervoersnaam op de buitenverpakking; gebruik voor vrijgestelde monsters het opschrift VRIJGESTELD MENSELIJK MONSTER (in de Engelse ADR-tekst: Exempt human specimen).
• Geef de vervoerder vooraf door wat er meegaat, onder welke temperatuurconditie, en wie het aanspreekpunt is.
• Draag over met naam en tijd, zodat de keten van afname tot analyse achteraf te volgen is.